Verslag startbijeenkomst Gelderse Vallei en Eemland

Hoe krijg je het gebied klimaatneutraal en klimaatbestendig?

In Partycentrum Schimmel in Woudenberg, kwam woensdag 6 oktober 2010 een bont gezelschap bij elkaar om zich te verdiepen in de onderwerpen Klimaat en Energie in het landelijk gebied. In dit geval AVP-gebied Gelderse Vallei en Eemland. Klimaat staat voor de Adaptatie-opgave: het gebied voorbereiden op de veranderingen in het klimaat. Energie voor de Mitigatie-opgave: het zoveel mogelijk afremmen van klimaatverandering door het voorkomen van broeikasgasemissies, energie besparing en opwekken van duurzame energie.

Gerard van Santen, directeur SVGV (Samen Vernieuwen we de Gelderse Vallei) verwelkomde alle aanwezigen en benadrukte het belang om ook vanuit de gebiedscommissie en het programmabureau aandacht te hebben voor deze nieuwe onderwerpen. Er wordt in Den Haag voorzichtig gesproken over een Green Deal, maar laten we in ons gebied in ieder geval groene afspraken maken, aldus Van Santen. Duurzaamheid is goed voor de economie!

Verslaafd...?

Lot van Hooijdonk, adjunct-directeur van de NMU, gaf een toelichting op het programma Klimaat en Energie in het landelijk gebied en de doelen voor de middag. Vervolgens zette Edgar van Groningen van de Christelijke Agrarische Hogeschool in Dronten ons met beide benen op de grond. We zijn verslaafd aan olie, en er zal alleen maar een toenemende energievraag komen. Toch lukt het in sommige gevallen al op lokale schaal om helemaal onafhankelijk te worden van fossiele brandstoffen. Hoopvol zijn de voorbeelden in het buitenland van geheel energieneutrale dorpjes. Ook particulieren die zich organiseren, bijvoorbeeld in Transition Towns, lokale energiecoöperaties, of buurtcomités zijn hoopvolle tekenen van verandering. Uiteraard hebben we de overheden en bedrijfsleven hierbij nodig.
Verder ging Edgar in op verschillende soorten van duurzame energie. Biomassa, specifiek uit landschapsbeheer, is zijn expertise en hier benoemde hij ook de mogelijkheid om onderwijs en onderzoek in te zetten op dit werkveld. Een aangenaam aanbod voor de aanwezigen in de zaal.

Daarna gingen de aanwezigen uit elkaar in twee groepen, Klimaat en Energie.

Klimaat

Gerda Zijm (provincie Utrecht) startte met een toelichting op het begrip. Adaptatie betekent aanpassen aan of wapenen tegen klimaatverandering. Zij schetste de trends dat we afstevenen op meer extremen in de vorm van overstromingen, wateroverlast, watertekorten en hogere temperaturen. Kwetsbaar voor overstroming zijn vooral de stedelijke gebieden, Binnenveld en langs de Eem; De Eempolder en Binnenveld zijn ook gevoelig voor wateroverlast, net als rond Leusden en bij Veenendaal. Watertekorten verwacht men in grote delen van de vallei, terwijl de temperatuureffecten (hittestress) het grootst zijn in de steden. Het is nog de vraag of de heersende windrichting zal draaien, wat vooral gevolgen zal hebben voor de extreme weerssituaties in de zomer (hitte, droogte, piekbuien). Vervolgens is het de vraag hoe erg het allemaal is (welke functies staan onder druk) en wat we daaraan kunnen en/of willen doen. Temperatuurstijging heeft bijvoorbeeld ook positieve effecten. Met name de zoetwatervoorziening wordt naar verwachting het probleem van de nabije toekomst. Daar komt ook de link met waterkwaliteit om de hoek kijken.

Twee cases

Aan de hand van twee cases - Groene Valleilint (toegelicht door Willemien van Asselt, Projectbureau SVGV) en Eem als klimaatbuffer (door Matthijs van den Brink, Waterschap Vallei & Eem) - is vervolgens gediscussieerd over de vraag hoe we Gelderse Vallei en Eemland minder kwetsbaar kunnen maken voor de negatieve effecten van klimaatverandering.

Groene Valleilint

Het Groene Valleilint, waar de Groene Agenda van Leusden onderdeel van uitmaakt, richt zich op het verbinden van de uiteenlopende kwaliteiten van de Gelderse Vallei: hoogteverschillen, landschapstypen, natuur, landgoederen en landbouw. Via convenanten ontstaan zo goede kansen voor robuuste natuurzones, herstel kwelsituaties en oplossen van waterproblemen. Hoewel klimaat tot nu toe in de meeste gevallen geen overweging was, draagt het daar wel aan bij. De Schammerpolder (waterberging, buffer en functiecombinaties) is overigens al wel duidelijk met een klimaatbril tot stand gekomen. Samenwerking met de streek en afspraken op basis van vrijwilligheid is steeds uitgangspunt. Met toenemende klimaatverandering kan dat misschien wel onder druk komen. Dat maakt goede regelingen (compensatie, maatwerkpakketten) extra belangrijk.

Eempolders

In de Eempolders kan de Eem een belangrijke rol spelen als klimaatbuffer, door herinrichting van de uiterwaarden en bij de monding ontstaat meer ruimte om water vast te houden in natte tijden en te bufferen voor droge tijden. Dat is zowel voor de veiligheid als voor de natuur gunstig en voor de waterhuishouding in het hele gebied. Maar eigenlijk ziet Matthijs meer in het ontwikkelen van de beken als klimaatbuffer, omdat dit een oplossing vormt voor het hele Valleigebied. Bovendien draagt het belangrijk bij aan verbeteren van de waterkwaliteit en de doelen van de Europese Kaderrichtlijn Water. Tenslotte vraagt Matthijs aandacht voor de innovaties rond de afvalwaterzuivering, waar energiebesparing, energielevering (elektriciteit uit biogas en brandstof uit 90% droge stof slib) en terugwinnen van grondstoffen (fosfaat) belangrijke nevendoelen zijn geworden. De rwzi Amersfoort is nu meer een Energiefabriek. Trouwens ook het voorbeeld van de Waterhouderij laat zien dat op een agrarisch bedrijf of landgoed heel efficiënt met water kan worden omgegaan. Het is belangrijk dergelijke pilots en innovatieve ontwikkelingen uit te wisselen. Kennisdelen dus!

Al met al dus vele positieve ontwikkelingen en vele ideeën om verder uit te werken. De grote vraag die naar voren kwam is het optimale schaalniveau om maatregelen uit te voeren. Wanneer is een zone robuust? Hoe groot moet een klimaatbuffer zijn? op welke schaal moet je de zoetwatervoorziening regelen? In verband met de nieuwe politieke koers in Den Haag zagen de deelnemers een belangrijke uitdaging om de klimaatambities overeind te houden. En tenslotte was er ook nog een concrete aanbeveling: het wegnemen van de belemmeringen om maatwerkpakketten mogelijk te maken. Die vormen een belangrijk instrument om boeren en landgoedeigenaren mee te krijgen in convenanten en gebiedsprojecten.

Energie

In de energiesessie kwamen de volgende onderwerpen aan de orde:

Kansen voor zonne-energie
De rol van de landbouw
Financieringsconstructies regiofondsen / streekrekeningen.
Mogelijkheden voor een klimaatfonds
Energielandschappen en duurzame energie in relatie tot ruimtelijke ordeningsvraagstukken

Natuurlijk was er weer tijd te kort en raakten de aanwezigen niet uitgepraat. Hier volgt een dappere poging om het gezegde samen te vatten:

Zonnepanelen

Duurzame energie opwekken met behulp van zonnepanelen. Hiervoor bestaat groot enthousiasme bij agrariërs, installateurs, gemeenten en SVGV. In de brainstorm over dit onderwerp kwamen uiteraard de wel bekende problemen ter sprake.. Eric Brandt van de Zonne-energiespacialist somde op: Hoe slaan we energie op, het prijsverschil tussen energie die je aan het net levert en die je ervan afhaalt (de belasting en BTW die hiertussen zit), vergunningen, huidige subsidiestelsel etc. Maar waar een wil is, is een weg, en aanwezigen van SVGV, gemeenten, agrariërs en Eric Brandt spraken zich uit om dit onderwerp verder bij de kop te pakken. Wat is de ideale organisatievorm? Misschien kunnen we leren van de Utrechtse Waarden alwaar groot enthousiasme is voor grootschalige opwekking van zonne-energie. Partners in het gebied willen alle boerderij-daken hiervoor benutten.. Daar wordt door Van den Pol installatietechniek, samen met de Kamer van Koophandel, Rabobank, LTO en Milieudienst Noord West Utrecht nagedacht over het oprichten van een coöperatie.

Biomassa

De landbouw in het gebied zou een belangrijke rol kunnen spelen in het opwekken van duurzame energie, dan wel het aanleveren van biomassa voor dit doel. Hans Veurink van Agrarische Natuurvereniging Vallei Horstee zette uiteen dat er op dit moment biomassa het gebied uit gaat, terwijl anderzijds biomassa weer het gebied in wordt gehaald (vaak zelfs van erg ver weg). Dit moet veel efficiënter kunnen en dus minder energie voor transport kunnen kosten als we het lokaal organiseren. Vanuit de ANV is er interesse om te kijken naar kansen voor het opzetten van een coöperatie, waarvan ook burgers lid kunnen worden en kunnen investeren in duurzame energie uit biomassa. Gemeente Amersfoort heeft aangegeven ook ambities te hebben op het gebied van gebruik van biomassa en heeft een haalbaarheidsonderzoek laten doen. Hans Veurink ziet kansen voor samenwerking tussen Vallei Horstee, Gemeente Amersfoort, SVGV, en graag ondersteuning vanuit het onderwijs! Een label uit de streek waarmee ook deze duurzame energie vermarkt kan worden, is het ideaalplaatje. Bijdrage van de gemeente zou kunnen zijn om bijvoorbeeld het GFT van haar eigen inwoners ook voor lokale opwekking van energie aan te wenden en hier langdurige contracten met lokale partijen voor af te sluiten.

Financieen

En hoe gaan we dit financieren? Die vraag is uitgebreid aan de orde geweest in de gesprekken omtrent financieringsconstructies. Jac Meter van het Groenfonds: Ofschoon de ideevorming niet nieuw is, ontbrak het voertuig voor lokale financiering van groene en goede initiatieven tot nu toe. Maar op zeer korte termijn heeft de Gelderse Valleien Eemland drie regionale fondsen. Eemland, Binnenveld en Gelderse Vallei krijgen alledrie begin 2011 hun eigen fonds. Deze fondsen zullen vallen onder de paraplu van de SVGV, Nationaal Groenfonds is de kassier. De streekrekeningen die de lokale Rabobanken in samenwerking met het Groenfonds opzetten, gaan een deel van de rente uitkeren aan deze regionale fondsen. Afhankelijk van de grootte van het gestald vermogen kan er meer of minder rente het fonds, lees: het gebied invloeien. Utrechtse Heuvelrug heeft ook zojuist een streekrekening in het leven geroepen.

ETC Adviesgroep heeft haar eigen klimaatfonds dat gevuld wordt met compensatiegelden voor de vliegreizen die door haar medewerkers gemaakt worden. ETC is in gesprek met Gemeente Amersfoort en DHV om dit fonds op te schalen. Zo kan er privaat geld in het fonds gestopt worden en voor projecten cofinanciering gezocht worden vanuit publieke gelden. ETC zou via de Kamer van Koophandel Amersfoort wellicht partijen kunnen vinden om deelnemers aan het fonds toe te voegen. Tevens is afgesproken ons licht te gaan opsteken bij het Klimaatfonds Den Haag, alwaar ook met lokaal compensatiegeld, lokale initiatieven worden gefinancierd.

Ruimtelijke ordening

Hoe verhoudt de opagave om lokaal duurzame energie te gaan produceren zich tot de ruimtelijke ordeningsvraagstukken? In deze discussie nam Gijs Küneman van Centrum voor Landbouw en Milieu ons aan de hand. De provincie is een belangrijke partij, die sturend zou moeten zijn op de ambitie voor de provincie als geheel. Daarnaast moeten ook gemeenten aan de slag met bijvoorbeeld de inventarisatie van vraag en aanbod van energie. Dit omdat dit juist op lokaal niveau de uitdaging vormt. Gemeenten hebben hierbij uiteraard hun buurgemeenten nodig. Ook is geconstateerd dat de overheden in hun ruimtelijke ordeningsbeleid en vergunningverlening bijna altijd achter de feiten aanlopen. Dit heeft te maken met technologieën die zich snel ontwikkelen. Zoals bijvoorbeeld opwekken van duurzame energie uit zonne-energie, wind en ook mest waarvoor ook andere technieken op de markt komen (bijvoorbeeld raffinage).

Bij de afsluiting heeft de NMU aangegeven dat zij in haar oren knoopt dat de besparingsopgave niet vergeten mag worden. Willen we onafhankelijk worden van fossiele energie en onze energie duurzaam opwekken, zal de energievraag drastisch omlaag moeten! Verder haalt de NMU de opbrengst op van deze en de andere zes startbijeenkomsten, en benadert nog de nodige gebiedspartijen om op geselecteerde onderwerpen verder in te zoomen.

Gepubliceerd op 14 oktober 2010 bij de kaart Klimaat en energie in landelijk gebied