Verslag startbijeenkomst Stad en Land Utrecht

Hoe krijg je het gebied klimaatneutraal en klimaatbestendig?

Op een pittoreske locatie midden in het AVP-gebied, in het Wapen van Haarzuylen, heette Simon Hofstra iedereen welkom. Als coördinator van het Programmabureau benadrukte hij het belang om als gebied actief aan de slag te gaan met de opgaven voor klimaat en energie. Daarbij haalde hij een recent onderzoek aan waaruit blijkt dat de meeste initiatieven op dit vlak uit stedelijke gebieden komen. Dat stemt hoopvol en compenseert het relatief kleine buitengebied dat Stad en Land Utrecht omvat. Hij sloot af met de suggestie dat de beste ideeën die de komende tijd boven komen drijven wellicht in aanmerking kunnen komen voor de groene bodywarmer.

Onder de ca 35 aanwezigen gelukkig veel politici, want die hebben we nodig voor het ondersteunen van goede ideeën die in de samenleving opborrelen! Ook ondernemers, agrariërs, bewoners, wetenschap, en ambtenaren waren aanwezig op deze zesde bijeenkomst in rij. En inderdaad, een flink aantal stedelingen.

Inspiratie van Bart Krol

‘Werd Klimaat en energie eerst vooral gezien als een linkse hobby, tegenwoordig is niets minder waar! In een razend tempo (een paar jaar tijd), is iedereen bij de provincie overtuigd geraakt dat deze thematiek zeer belangrijk is en een grote partijoverstijgende uitdaging vormt’, aldus Bart Krol, gedeputeerde van de Provincie, verantwoordelijk voor het landelijk gebied.

Al zijn de beweegredenen verschillend: idealisme, voorbereid zijn op meer water in het gebied, gewenste onafhankelijkheid van fossiele brandstoffen en dus van regimes die leveren, productie uit eigen landelijk gebied (in plaats van de aardbeien uit zuid Afrika), iedereen heeft de uitdaging van minder energie gebruiken en eigen energie opwekken op het netvlies.

Dat er rekening gehouden wordt met de komende veranderingen in het klimaat, blijkt ook uit het feit dat voor Rijnenburg en het omliggende gebied Lange Vliet - IJsselwetering gekeken wordt wat de optimale inrichting van het gebied is. Er gaat gebouwd worden in het putje van de provincie; het laagst gelegen punt van de provincie. Hoe ga je om met het feit dat er meer water op ons afkomt, en dat we ook onze eigen energie willen opwekken?
In Eemland hebben boeren de handen ineen geslagen en hebben op de daken van de boerderijen zonnepanelen neergelegd. Niet zozeer uit idealisme, maar om de boeren er business in zien. Nog een kleine persoonlijke mening van Krol erachteraan: en zo hebben we een alternatief voor windmolens in het mooie landschap…

Bart Krol sluit af met de aanwezigen succes te wensen op deze middag, voordat hij met zijn collega CDA-gedeputeerde carpoolend naar Den Haag vertrekt, om daar onder andere een lans te breken voor het instandhouden van het ILG-budget.

Daarna braken we op in twee deelsessies, klimaatadaptatie en energie.

Klimaat

Harmke van Dam (NMU) startte met een toelichting op het begrip: klimaatadaptatie = aanpassen aan of wapenen tegen klimaatverandering. Zij schetste de trends dat we afstevenen op meer overstromingen, meer wateroverlast, meer watertekorten en hogere temperaturen. Voor overstromingen zijn vooral Rijnenburg, het gebied rond Vianen en het stedelijk gebied kwetsbaar. Het stedelijk gebied is ook kwetsbaar voor temperatuurstijging (hittestress). Op warme dagen kan het bijv. in het Jaarbeursgebied wel 12 graden warmer worden dan buiten de stad. In het buitengebied speelt dat probleem niet zo. Vooral Haarzuilens is vrij robuust voor de meeste klimaateffecten. De lagere delen ten zuiden van de A12 (waaronder Rijnenburg) en rondom Vianen zijn licht kwetsbaar voor zowel wateroverlast als watertekort.
Vervolgens is het de vraag hoe erg het allemaal is en wat we daaraan kunnen en/of willen doen. Dat hangt af van de gevoeligheid van de functies. Rond Vianen is vooral de natuur kwetsbaar voor de meeste milieueffecten. Verder vallen de stedelijke gebieden op vanwege hun kwetsbaarheid.

Cases

Aan de hand van twee cases - Lange Vliet / IJsselwetering (toegelicht door Laurens Vogelezang (provincie Utrecht) en Inrichtingsplan Haarzuilens (door Ids de Boer, DLG) - is vervolgens gediscussieerd over de vraag hoe we Stad en Land Utrecht minder kwetsbaar kunnen maken voor de negatieve effecten van klimaatverandering. Beide gebieden zijn belangrijk als recreatieve uitloop voor het stedelijk gebied. Opvallend is dat de eerste case vanaf het begin ook de klimaatopgave meegenomen heeft in de planontwikkeling (in de vorm van waterberging, buffering en voorkomen van veenoxidatie), maar dat dit in Haarzuilens nog helemaal niet is meegenomen. Toch blijken ook daar wel aanknopingspunten te liggen door meer gebruik te maken van de hoogteverschillen en de functie van groene long de stad in verder te ontwikkelen.

Conclusie

Conclusie was dan ook dat in dit AVP-gebied wellicht het gebiedsprogramma moet worden verbreed met Klimaat om de Stad, als aanvulling op het lopende programma Recreatie om de Stad (RodS). Belangrijk aandachtspunt is het verminderen van hittestress in de stad en het voorzien in de toenemende behoefte aan groene uitloopgebieden. Interessant is de mogelijkheid om klimaat- en energieprojecten te koppelen en andere vormen van financiering te zoeken. Dat laatste is zeker ook voor de realisatie van Lange Vliet / IJsselwetering belangrijk. De klimaatbestendige maatregelen maken het plan 50% duurder. Interessant was de constatering dat de energiesessies en energieprojecten in het algemeen meer aandacht krijgen dan klimaatadaptatiemaatregelen. Dat komt misschien doordat men het idee heeft dat met energie meer geld te verdienen is en dat klimaatadaptatie alleen maar geld kost. Dat is echter een misvatting: met de juiste klimaatmaatregelen is namelijk veel geld te besparen! Aan ons de uitdaging om dit beter voor het voetlicht te brengen en bestuurders, bedrijven en marktpartijen te interesseren hier meer aandacht aan te besteden. Wellicht opent dat ook weer nieuwe financiële deuren. De investeringen verdienen zich ruimschoots terug als je alle maatschappelijke baten en uitgespaarde kosten ook meeweegt.

Energie

Na een algemene introductie van Ieke Benschop op het onderwerp Energie, kwamen vier gastsprekers aan het woord:

Energie U

Saskia Kluit, actieve burger, mede-oprichter Energie-U vertelt over haar initiatief. Tijdens een energiecafé in Utrecht West, is door een paar mensen het plan opgevat om een Utrechtse Vereniging op te richten, met als doel samen energie te besparen en duurzame energie op te wekken. Het lange termijn doel is windmolens plaatsen op Lage Weide, maar aangezien dat een lange adem vergt, gaat de vereniging de komende jaren aan de slag met halfjaarlijkse acties op het gebied van gezamenlijke inkoop, aanbiedingen, energiebesparingsadviezen, projecten, etc. De oprichtingsavond was op 5 oktober. Zie voor meer info www.energie-u.nl.

Boer zoekt buur

Anne Stijkel is voorzitter van Stichting Triple I-S en initiatiefneemster van Boer zoekt Buur. Een groep Amsterdammers heeft gezamenlijk ruim 30.000 euro geïnvesteerd in zonnepanelen op een boerendak in Beneden-Leeuwen, om vervolgens met de energieoogst in hun eigen behoefte 'thuis' te voorzien. Op Duurzame Dinsdag is dit idee gelanceerd bij Tweede Kamerleden met portefeuille duurzaamheid. Unaniem was de respons: "dit moet kunnen"! En nu gebeurt het, bij wijze van proef, en om te laten zie dat het kàn. Maar met de wens: goed voorbeeld doet goed volgen.

Boer en buren participeren met een of meer aandelen van 3000 euro en ontvangen jaarlijks een oogstaandeel van naar schatting minimaal 800 kWh per jaar gedurende 25 jaar = 20.000kWh. Dat komt neer op 15 ct per kWh. De boerderij levert daardoor niet alleen groente, fruit, melk en vlees, maar ook nog eens kWh, terwijl dat van de boer geen extra ruimte of tijd vraagt, van de buur geen hogere kWh prijs vraagt dan nu, en het spaart het milieu. Duurzame win-win!

"De zonne-energie die we met de installatie gezamenlijk opwekken willen we vervolgens voor eigen gebruik inzetten, in ieders eigen woning. Dit heet met een mooi woord 'zelflevering'." aldus Anne Stijkel. "Doel is om het eigen verbruik te salderen met de eigen productie zodat je alleen voor het verschil hoeft te betalen. Salderen is al gebruikelijk als je zonnepanelen op je eigen dak hebt liggen, maar salderen met zonnepanelen op een ander dak is nieuw ". De 100% duurzame energieleverancier Greenchoice is bereid deze nieuwe, administratieve dienst op zich te nemen. Het VSB-fonds en het Landbouw Innovatie Fonds (LIB) maakte de ontwikkeling van dit project financieel mogelijk.

‘Dit concept kan in de toekomst ook toegepast worden op scholen, zorginstellingen, flats, bedrijfsgebouwen, NS-stations etc. Door de schaalgrootte loont deze constructie zelfs als er geen subsidie beschikbaar is.’ Anne deed een oproep aan de lokale politiek om dit soort initiatieven mogelijk te maken. Het zelfleveringmodel is uiteraard ook toe te passen op windenergie.

Lekker Utregs

Roland Pereboom, directeur Milieucentrum Utrecht, lichtte het initiatief Lekker Utregs toe, gericht op regionalisering van de voedseleconomie. Doelen van Lekker Utregs zijn terugdringen van voedselkilometers en tussenhandel, behoud van de landbouw in de regio, stimuleren van duurzame productie, meer betrokkenheid van de bewoners en het regiogevoel stimuleren. Ministerie van LNV, provincie Utrecht, BRU en gemeente Utrecht hebben een intentieverklaring ondertekend met elkaar om dit van de grond te krijgen. Lekker Utregs is partner in twee Leader-projecten. In die van de Weidse Veenweiden en de Kromme Rijn. Voor de nabije toekomst liggen er plannen om appels en melk ‘van dichtbij’ te gaan vermarkten.

Het energieaspect van lokale voedselproductie is niet eenduidig. Rozen uit Kenia zijn bijvoorbeeld minder energie-intensief geteeld en vervoerd, dan die uit de Nederlandse kassen.. Een ook de melk van koeien die buiten staan, hebben een groter effect op het klimaat dan koeien die binnen blijven. Roland benadrukt echter dat het milieucentrum over de hele linie streeft naar een gezonde, natuurlijke agrarische productie.

Rijnenburg

Wiely Hilhorst, projectleider Rijnenburg, sprak over gebiedsfinanciering. In de huidige aanpak zit de klant vaak verstopt achter in de keten. De klant en de projectontwikkelaar zouden echter veel meer samen op moeten trekken. Vergelijk Apple die faciliteert in de eigen keuze die gebruikers maken voor wat betreft de toepassingen (Aps) die ze op hun Iphone zetten. Laat gebruikers, in het voorbeeld van Wiely toekomstige bewoners van Rijnenburg, mee bepalen wat en hoe er ontwikkeld wordt. Hij schetst het beeld: de overheid is ‘arm’, het bedrijfsleven ‘failliet’, maar de particulier is ‘rijk’! Samen hebben alle Nederlanders 300 miljard op de bank staan. Zorg dat particulieren kunnen investeren in een mooie, duurzame leefomgeving, waar het comfort en het leefgenot naar hun wens is. Creëer daartoe nieuwe bedrijfsmodellen. Een voorbeeldtje. Als Rijnenburg een gezondere wijk is, besparen bewoners en zorgverzekeraars op ziektekosten. Zou je die besparing niet in kunnen boeken en investeren in de wijk?

De ideeën die door de andere sprekers zijn gepresenteerd, passen eigenlijk allemaal in de visie van Wiely. We hebben die hele SDE-regeling niet meer nodig, als wee het anders en handig aanpakken!

Conclusie

Voortbordurend op de introducties concluderen de aanwezigen dat de overheid het ondernemerschap van bewoners mogelijk moet maken, en zeker niet belemmeren. Bijvoorbeeld met een belasting op duurzame energie. De rol van gemeenten zou kunnen zijn: garant staan voor het verschil in prijs als de pilot Boer zoekt buur door de belastingdienst wordt afgekeurd. Zie het als revolving fund, reserveer het, en als het in de toekomst toch door het Rijk wordt toegestaan om te salderen, kun je het als gemeente in je eigen zak houden. Je kunt als gemeente hieraan een plafond verbinden. Tevens moet de gemeente natuurlijk de ruimtelijke kaders stellen. De BestuursRegio Utrecht zou kunnen faciliteren in het bereiken van de kleinere gemeenten rondom Utrecht.

De NMU brengt dit soort constructies graag onder de aandacht van de provincie Utrecht. We zullen er dan iets meer induiken, onder andere in het voorbeeld van de Gemeente Amsterdam die 50 lokale energiebedrijven gaat ondersteunen. Het zou bovendien mooi zijn als de regionale netbeheerder – Stedin, van Eneco – voor dit soort modellen te porren is. Een van de deelnemers roept de NMU tot slot op om visionaire voorbeelden te laten zien van wat er wel kan.
 

Gepubliceerd op 14 oktober 2010 bij de kaart Klimaat en energie in landelijk gebied